Projekt „Miasto odczuwalne – architektura i przestrzeń publiczna dostępna dla osób niewidomych” bada, jak uczynić miasto bardziej dostępnym dla osób niewidomych i słabowidzących, odchodząc od dominującego podejścia, które traktuje architekturę głównie jako coś do oglądania. Jego celem jest stworzenie nowego modelu projektowania, w którym przestrzeń poznaje się wszystkimi zmysłami – nie tylko wzrokiem. Prowadzone przeze mnie badania otrzymały dofinansowanie w V edycji programu FU2N.
Znaczenie problemu
Współczesne myślenie o architekturze jest silnie „wzrokocentryczne”. Budynki i przestrzenie publiczne opisuje się za pomocą obrazów, zdjęć lub rysunków. Nawet rozwiązania dla osób niewidomych (np. komunikaty głosowe czy oznaczenia dotykowe) służą głównie orientacji, a nie pełnemu doświadczeniu miasta. W efekcie wiele osób pozostaje wykluczonych z poznawania jego kulturowego i przestrzennego znaczenia.
Projekt wychodzi z założenia, że architektura może być odczuwana: przez dotyk materiałów, akustykę przestrzeni i jej skalę, rytm zabudowy czy układ ulic. Te elementy mogą stać się pełnoprawnymi nośnikami wiedzy o architekturze i jej znaczeniu kulturowym.
Warsztaty z fotogrametrii z udziałem prof. Johnathana Spodka (Ball State University), 2025
foto: Mateusz Grabowski
Na czym polega pomysł?
Zamiast pojedynczych rozwiązań projekt zakłada stworzenie sieci trójwymiarowych elementów rozmieszczonych w przestrzeni miasta. Razem tworzą one alternatywną „warstwę” poznawczą, która umożliwia stopniowe odkrywanie architektury.
Przykłady takich elementów:
- obiekty dotykowe pokazujące formę i detale budynków,
- instalacje dźwiękowe reagujące na ruch użytkownika,
- zróżnicowane faktury nawierzchni pomagające orientować się w przestrzeni,
- punkty narracyjne przekazujące historię i znaczenie miejsca bez użycia obrazu,
- układy przestrzenne pozwalające „poczuć” relacje urbanistyczne (np. osie, granice, dominanty).
Kapitel z popiersiem kobiety, SKN CAD autor: Mikołaj Krasuski
foto: Zuzanna Dusza
Supraporta, SKN CAD autor: Weronika Śmiałkowska
foto: Maria Gątkowska
Część badawcza
Projekt ma charakter badawczo-eksperymentalny. Obejmuje badania nad tym, jak osoby niewidome postrzegają i zapamiętują przestrzeń miejską, w tym:
- strategie orientacji bez użycia wzroku,
- rolę dotyku w tworzeniu mentalnych map,
- bariery kulturowe i przestrzenne w dostępie do architektury,
- ograniczenia istniejących rozwiązań związanych z dostępnością.
Wyniki badań posłużą do opracowania założeń projektowych oraz do krytycznej refleksji nad obowiązującymi standardami projektowania przestrzeni publicznych.
Projektowanie i testy
Badania dr inż. Mateusza Grabowskiego otrzymały dofinansowanie w V edycji programu FU2N
foto: arch. prywatne
Wymiar społeczny
Kluczową rolę odgrywa współpraca z osobami niewidomymi, traktowanymi jako eksperci swojego doświadczenia. Projekt zakłada warsztaty, konsultacje i testy terenowe.
Efektem ma być nie tylko lepsza dostępność, ale też zmiana myślenia o architekturze. „Miasto odczuwalne” ma działać jako narzędzie edukacyjne dla projektantów, instytucji kultury i decydentów, pokazując, że inkluzywność wzbogaca jakość przestrzeni dla wszystkich użytkowników.
Dziedzictwo architektoniczne
Szczególnym wyzwaniem jest udostępnianie zabytków, które często są chronione konserwatorsko i trudne do adaptacji. Projekt proponuje rozwiązania, które pozwalają je poznawać bez ingerencji w ich strukturę – np. poprzez instalacje pośrednie czy narracje sensoryczne.
Rezultaty i potencjał wdrożeniowy
Projekt ma doprowadzić do:
- stworzenia wytycznych projektowych dla architektów i urbanistów,
- opracowania prototypów do wdrożenia w innych miastach,
- publikacje i materiały edukacyjne upowszechniające nowe podejście do dostępności.
W szerszej perspektywie może stać się podstawą nowych standardów projektowania miast – takich, które są dostępne i zrozumiałe dla wszystkich użytkowników, niezależnie od sposobu postrzegania przestrzeni.
